VĂN HÓA VĂN NGHỆ (4)

logo-van-nghe

9-tay-son-1-quang-trung-1THỬ ĐỌC LẠI NHỮNG

CÂU CA DAO ĐƯƠNG THỜI

VỚI NHÀ TÂY SƠN

Chiến thắng Xuận Kỷ Dậu đánh dấu một giai đọan lịch sử quan trọng khi vua Quang Trung Nguyễn Huệ chiến thắng quân xuâm lược nhà Mãn-Thanh. Nhưng trước khi đạt đến đỈnh vinh quang này, 3 anh em vùng “đèo heo hút gió” ở làng Tây Sơn, An Khê, Bình Định, giáp giới với vùng người Thượng cư trú, đã cố công học văn với Giáo Huấn và thao luyện võ công, võ thuật tổng hợp những thế võ Tàu và Ấn Độ.

Nơi đây, cũng như các nơi khác ở Bình Định, dân chúng đua nhau học và tập võ, và con trai cũng như con gái hào hứng tập võ về đêm dưới ánh trăng mờ và cả trong đêm tối để tránh việc láng giềng có thể “học lóm” thế võ của mình :

9-tay-son-2Ai về Bình Định mà coi,

Đàn bà, con gái cầm roi đi quờn (=quyền).

Từ đó mỗi làng có những thế võ riêng, có tiếng nhất là ở thôn An Thái cũng gần vùng An khê, Bình Khê như

Trai An Thái, gái An Đông.

Khác với người Tàu, người Việt Đàng Trong (từ sông Gianh đến Phan Rang có thể chịu ảnh hưởng một ít người Chàm theo mẫu hệ. Vì thế, đàn bà vùng này mới là “nội tướng” thật sự. Một dân tộc thiểu số bên Tàu sống gần biên giới Miến Điện cũng coi trọng phụ nữ. Bà Bùi Thị Xuân, người Bình Khê gần An Khê, một nữ tướng tài ba, xinh đẹp và văn võ vẹn toàn, phu nhân của đô đốc Trần Quang Diệu, bà có lần đã thống lãnh hơn 50 ngàn quân ra trận. Nữ anh hùng Tây Sơn là một tấm gương điển hình. Như

Ai bảo khăn yếm không bằng người

Tứ xưa nay đến vững vàng thế ba chân.

Vì trong thời loạn lạc, người dân phải biết thủ để tránh những vụ cướp bóc và còn biết đuổi cọp chạy dài khi cọp xuống núi “thịt” trâu bò và giết người nữa. Đó là võ bắt cọp với cây côn. Côn và roi rất hữu ích khi dân chúng đi ngang qua rừng và đèo nơi cọp ban đêm hay xuống núi tìm mồi, Khi bạn cầm côn cao khỏi đầu mà đi gặp cọp thì các “ông” (tiếng dân gian vùng Nam Trung Việt) không dám tấn công. Vì nễ cọp nên không được kêu bằng tên thú ; “ông” được xem là “chúa sơn lâm”, bởi lẽ là ở Việt Nam không có sư tử vốn khoẻ hơn hổ, 9-tay-son-3tuy rằng voi mới là “ông chúa” không ai đánh lại mà chính vua Quang Trung đã đưa 100 thớt voi ra trận và toàn thắng quân Thanh. khi quân ta thúc “ông tượng” rống vang lên thì binh lính Tàu bỏ chạy tứ tán.

Còn các “ông” hổ thường xuất hiện ban đêm, có khi đi ngang qua đèo Cù Mông nằm giữa hai tỉnh Bình Định và Phú Yên và dĩ nhiên tập trung rất nhiều giữa biên giới Thượng Du trung Việt và Lào. Thỉnh thoảng dân chúng giết được một con cọp bằng bẫy thì người ta làm thịt và lấy móng cọp phơi khô cài vào dây cho các con cái đeo vào cổ như bùa hộ mạng để cho cả đời “ông” không dám đụng tới. Như vậy, cọp không phải chỉ có ở Bình Định mà còn thấy rất nhiều vùng núi ở

Cọp Khánh Hoà, / Ma Bình Thuận.

“Ma” cũng là cọp ví chúng hay đi rão ban đêm. Và sau khi đi qua khỏi đèo thì chỉ còn nghe

Kìa ai tiếng khóc nỉ non,

Ấy vợ chú lính trèo hòn Cù Mông.

Đó là cảnh vợ của những lính Tây Sơn phải vượt đèo, vuợt núi quẩy theo lương thực tiếp tế cho chồng đang bị trưng binh vào đánh quân Chúa Nguyễn Ánh đã chiếm đóng một phần ở miền Nam.

Trong thời Nam tiến đời chúa Nguyễn Hoàng, số đông dân Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh theo chúa di cư lập nghiệp ở 4 tỉnh (Quảng) Nam, (Quảng) Ngãi, Bình (Định), Phú (Yên). Do đó, chúng ta thấy có gia đình Đặng Đức Siêu, 9-tay-son-4Đào Duy Từ, Đặng Đức Tuấn ở vùng Bồng Sơn, gần Tam Quan, nơi có tiếng :

Công đâu, công uổn, công thừa,

Công đi gánh nưóc tưới dừa Tam Quan.

Tam Quan có cửa biển Kim Bồng rất tốt vì biển sâu với eo biển mà tàu bè bỏ neo dễ dàng và tránh được bão tố, nên có những dân theo chúa Nguyễn đậu thuyền bườm ở đây và,khi thấy phong cảnh hữu tình (có núi, có sông Lại), nên lập nghiệp tại đây và đi bộ lên đến “Nguồn” (miền núi có người Thượng ở) để tránh những vụ tầm nã vua chúa vì khác giòng tộc hay vì thù xưa.

Còn gia đình Nguyễn Huệ (ông nội gốc họ Hồ và mẹ họ Nguyễn) ban đầu định cư ở Phù Cát ở giữa tỉnh Bình Định và sau đó lên lập nghiệp ở vùng núi An Khê làm nghề buôn trầu (trầu, cau) với người miền Thượng. Người Bình Định có tánh hay lo vì phải làm cực khổ mà đóng thuế cao cho “Nhà Nước”, dầu là vua hay chúa cai trị :

Quảng Nam hay cải, Quảng Ngãi đôi co, (1)

Bình Định hay lo, Thừa Thưa ních hết. (1)

Khi vào được Đàng Trong, dân chúng thường đổi tên đổi họ. Đó là chuyện thông thường ở đàng Trong, và còn có vấn đề đọc trại ra và nhất là kỵ huý như 9-tay-son-5Huỳnh (Hoàng), Phước (Phúc), Nhiệm (Nhậm), Bông (Hoa), Hường (Hồng) Nghĩa (Ngãi), Thời (Thì), Châu (Chu), Đỗ (Đậu), Võ (Vũ), Đường (Đàng), Tòng (Tùng), Tánh (Tính), Huề (Hoà), Hột (Hạt), Lãnh (Lĩnh), Thạnh (Thịnh), Nhơn (Nhân), Quờn (Quyền), Bữu (Bảo), Phọng (Phụng), Quới (Quý), Huởn (Hoản), Sơn (San), Tấn (Tiến), Chưn (Chân), Hường (Hồng) Thực (Thật), Chánh (Chính), Bổn (Bản), Bấc (Bắc), Nôm (Nam), Trào (Triều), Biển (Bể), Trường (Tràng)…, và do đó, từ Quảng Nam trở vô, người ta gọi nhau bằng thứ ; bắt đầu bằng thứ hai (tức là anh cả hay chị cả ở ngoài Bắc). Gọi thứ vừa thân mật và để tránh cho người lạ không biết tông tích mình. Nguyễn Huệ được gọi là anh Ba và Nguyễn Lữ là anh Bốn (chứ không phải  như người Nam).

Nhưng tại sao ba anh em Tây Sơn có cơ hội nổi lên ? Chỉ vì trong lúc đó, nước Việt có hai Chúa Nguyễn và Trịnh và hai vua Lê và Mạc. Đó là khởi đầu trang lịch sử qua phân Đàng Trong và Đàng Ngoài. Như trường hợp Đặng thị Huệ vừa dâm lọạn vừa điêu ngoa, “làm mưa làm gió” với vua Lê Hiển Tông và chúa Trịnh Sâm :

Trăm quan có mắt như mờ,

Để cho Huy Quận vào rờ chính cung !

Và tình trạng cũng giống như đám quan liêu ngày nay ở Việt Nam :

Nợ quanh như chúa Chổm,

Rượu ly bì như Nghè Móm làng Đoài.

Nhưng đối với miền Bắc như Thăng Long, Bình Định kể là vùng đất xa xôi. Nhưng Nguyễn Huệ, sau khi vô hiệu hoá Chúa Nguyễn, vua Tây Sơn thân chinh ra Bắc Hà lấy lòng được vua Lê Hiển Tông, và cưới được công chúa Ngọc Hân, con thứ 21 vua Lê 9-tay-son-6này, vừa 16 trăng tròn, nên dân gian mới có câu :

Gió đưa mười sáu lá xoài,

Lấy chồng Bình Định sợ dài đưòng đi.

Trong thời nhiểu nhương này, triều đình Mãn-Thanh biết thế yếu nước Đại Việt, nên sai Tôn Sĩ Nghị và Sầm Nghi Đống đem quân tính chiếm trọn miến Bắc nước ta. Nhưng, Quang Trung Nguyễn Huệ đã ra tay

9-tay-son-7Quân Độ hà vừa qua sông Đáy,

Muôn nghìn quân Chiêc hoảng chạy cong đuôi

Bắc Bình vuơng giao phong một trận,

Tôn Sỹ Nghị đã quay xuôi về Tàu !

Vua Quang Trung thống lãnh binh sỹ, đánh bại quân xâm lăng Mãn – Thanh, nhưng lại gặp phải khó khăn tuyển mộ lính Trấn Qưảng Nam để đương đầu với quân chúa Nguyễn Ánh đang đồn trú ở Hà Tiên, Sài-gòn và họ tiến dần ra miền Trung, nên

Đầu cha lấy làm chân con,

Mười bốn năm tròn hết số thì thôi.

Nghĩa là số Vua Quang Trung tới đó, băng hà năm 1792, lúc vừa 40 tuổi, vì tai biến mạch máu não, trị vì được 14 năm. Con trai hoàng tử Toản lên ngôi mới có 9 tuổi, niên hiệu Cảnh Thịnh.

Nhà Tây Sơn về cuối, nhất là dưới bàn tay anh trai cả Nguyễn Nhạc, những tệ nạn xã hội càng nhiều gây bất mãn cho dân mới vừa chân ướt chân ráo lập nghiệp vùng đất 9-tay-son-8đã thuộc Chiêm Thành trước đây, và vua Cảnh Thịnh còn quá trẻ :

Trách lòng Biện Nhạc, Tứ Linh,

Làm cho con gái thất kinh, hãi hồn.

Trách lòng Biện Nhạc nhiễu điều

Làm cho con gái lắm điều phiên lo.

Và sau ngày vua Quang Trung ra đi, nhà Tây Sơn rơi vào nạn quan triều đình thao túng và lạm quyền, “phong vương kiến điền” một cách “phá sản” :

Đô đốc tam thiên đô đốc

Chỉ huy bác vạn chỉ huy

Trung uý, vệ uý chẳng kể làm chi

Cai đội, phó đội lấy tàu mà chở !

Ngưòi ta trách vua Quang Trung đã không biết dùng và che chở một nhân tài như Nguyễn Hữu Chỉnh, người Nghệ An, rất có hiếu với cha và trong làng ai cũng thương tiếc người đã dám khuyên Nguyễn Huệ đem quân đánh Bắc Hà để dứt nhà Lê :

Rau răm một cụm ba đồng

Anh đi xứ Quảng, xứ Đông chưa về (2)

Khi nào răm mọc rậm rì

Anh ra đất Bắc mang yếm đào về cho em.

9-tay-son-9Nhưng Nguyễn Huệ lại đã nghe lời Vũ Văn Nhậm và Ngô Thì Sỹ bỏ rơi Nguyễn Hữu Chỉnh

Ai đem con sáo sang sông

Để cho con sáo sổ lồng sáo bay.

Trong cuộc chinh phạt này, vua Lê Chiêu Thống phải chạy sang Tàu cầu viện nhà Mãn-Thanh, và do đó mới có chuyện Tôn Sỹ Nghị và Sầm Nghi Đống đem quân sang chiếm Việt Nam. Trong chiến dịch chống quân xâm lăng Kỷ Dậu do hoàng đế Quang Trung đích thân chỉ huy, quân Tàu đã bỏ mạng trên 20000 xác ; Tôn Sỹ Nghị chạy trốn trối chết và Sầm Nghi Đống treo cổ tự sát :

Ghé mắt trông ngang thấy bản treo

Kìa đền thái thú đứng cheo leo

Vì đây đổi phận làm trai đưọc

Thì sự anh hùng há bấy nhiêu !

Và vua Chiếu Thống đem mẹ và vài cận thần hộ tống chạy và chết bên “mẫu quốc”, nhưng phải bỏ lại hoàng hậu Nguyễn Thị Kim gánh chịu bao nỗi khổ cực và nhớ 9-tay-son-10-quang-trung-4thương :

Gió đưa cây cãi về trời

Rau răm ở lại chịu lời đắng cay.

Đường xa xăm con mắt đã màn

Chúa tôi cách biệt chồng con đâu rồi ?

Đây là giai đoạn lịch sử có nhiều biến cố ngang trái qua những trận chiến bi đát giữa nhà Tây Sơn và chúa Nguyễn Ánh mà hai vua cuối cùng trở thành hai anh em cột chèo, tức là hai chàng rễ nhà Lê. Công chúa Ngọc Hân, thường gọi bà chúa Tiên vì nàng xin đẹp và tài giỏi.

Vì vua Gia Long ra lệnh giết vua, con cháu nhà Tây Sơn còn sống sót và cả các tướng và vợ, và còn ra lệnh quật mồ ba vua nhà Tây Sơn và cho voi chà đạp xác thành tro của vua Quang Trung. Cái ác nhất của vua Gia Long là bắt nữ tướng xinh đẹp tài ba Bùi Thị Xuân và con gái nhỏ, bắt cỡi truồng và cho voi giày xéo hai mẹ con trước mắt vua, quần thần và vài người Pháp giúp vua trong triều.

Nhưng vua Gia Long lại tha Công chúa Ngọc Hân và đem góa phụ này về sống chung trong cung ở Huế. Miệng người đời có thì thầm là vua Gia Long lấy luôn Công chúa Ngọc Hân. Do đó dân gian đồn đãi

Số đâu có số lạ lùng

Con vua lại lấy hai chồng là vua !

Bà chúa Tiên đã sống với tâm trạng cắn rứt và ưu phiền, và qua đời chỉ ở tuổi thanh xuân 29. 9-tay-son-11Dân gian mới nhớ lại một nước bị chia cắt thành hai Đàng và giờ đây đã gần như thống nhất, nhưng gia đình có sum họp, nhưng trong nước mắt qua bao nhiêu gian truân và không có đường chọn lựa. Như trường hợp Công chúa Ngọc Hân :

Khi trông lên Đò Trạm

Khi ngó xuống Luỹ Thầy (3)

Đố ai, ai biết : dạ này thương ai ? (theo Nguyễn Cậu Bốn)

Chú thích : (1) Ních : “nuốt”, tiếng Bình Đinh. Còn nhiều tác giả viết “hay co” (gán cho người Quảng Ngãi) có nghĩa hay bị lạnh thành co ro thì không đúng. bang-hoangQuảng Ngãi với Quảng Nam khi xưa là một, và giọng dân hai tỉnh này gần như nhau. Người Quảng Ngãi rất chịu khó, can đảm, tháo vát, không có co ro bao giờ. Họ còn giỏi về thủ công và chế biến : họ đưa nước vô ruộng bằng gàu sòng đạp bằng hai chân, làm kẹo mạch nha, đường phổi, nấu món ăn có chim mía và chim cu gầm ghì nướng rất ngon.

Trong khi đó, người Quảng Nam thì thạo về dệt vải và may vá. Người Bình Định thì chuyên sơn mài, nón quan (Gò Găng), đánh cá và làm nước mắm cá cơm như nước mắm Cửa Kim Bồng, Gò Bồi ít ai biết nhưng ngon nhất, kỹ nghê từ dừa(dây thừng, dầu).Dừa Tam Quan, đúng ra là dừa Hoài Châu, trái lớn, nước ngọt hơn hẵn dùa Bến Tre.

(2) “Quảng” ở đây là trấn Quảng Nam gồm Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định và Phú yên. Cũng như trong câu ca dao “Học trò trong Quảng ra thi, thấy cô gái Huế bỏ đi không đành” cớ nghĩa học trò từ 4 tỉnh Trấn Quảng Nam. sg-kieu-dac-themSau này, có trường thi ở thành Bình Định, thì học trò từ các tỉnh này chỉ ra Huế thi Đình mà thôi.

(3) Đò Trạm và Luỹ Thầy (sáng kiến từ Đào Duy Từ và chính ông điều khiển xây cất) ở gần Đồng Hới, Quảng bình. Tàng tích của cuộc phân tranh Đàng Trong và Đàng Ngoài kéo dài hơn 2 thế kỷ.

Kiều Văn chuyển tiếp

logo-do-day

sg-ph-tat-daiNHỮNG CĂN HỘ

CHẬT CHỘI NHẤT THẾ GIỚI

Đa phần những căn nhà chật hẹp nhất đều ở Châu Á, vì đây là nơi có dân số đông nhất thế giới và mật độ dân số phát triển rất nhanh. Trái Đất không thể nào “nở” ra được, đó là điều mà ai cũng biết, và dân số thì ngày càng đông, điều này chắc ai cũng rõ. Như vậy, sớm muộn gì con người sẽ hết đất sinh sống. Cũng vì vậy mà diện tích sống của con người ngày càng thu hẹp lại và mật độ thì tăng lên.

9-can-ho-1H1: Với những ai có điều kiện thì họ vẫn sống được thoải mái. Nhưng những người khác, do nghèo hoặc một số vấn đề cá nhân mà phải chấp nhận hoàn cảnh của mình. Họ sống trong những chật đến mức mà bạn không thể tin nổi.

H2: Cụ Wang Cunchung, 90 tuổi, đã sống với đứa con trai 60 tuổi của mình trong một căn hộ chỉ hơn 9m2 tại Thượng Hải, Trung Quốc. H3: Nhà đầu tư bất động sản lớn nhất Trung Quốc là China Vanke đang giới thiệu một căn hộ siêu nhỏ trong Hội chợ Bất động sản Pearl river Delta ở tính Quảng Châu.

9-can-ho-2

H4: Ở một nơi “đất chật người đông” như Trung Quốc thì có một căn hộ nhỏ đã là thành công lớn đối với rất nhiều người.

9-can-ho-3

H5: Trong các căn hộ nhỏ thì việc sắp xếp đồ đạc là một vấn đề lớn. H6: Gia đình nhà Burger ở Los Angeles đang sống trong căn gara mà mẹ của người vợ Elizabeth Burger cho họ sử dụng làm nơi sống. Gia đình này đã mất căn nhà vào năm 2009 và bị buộc phải bán tất cả tài sản của họ. H7: Dharavi, một khu dân cư nằm ngay trung tâm thành phố Mumbai, Ấn Độ. Đây là một trong những khu ổ chuột lớn nhất Châu Á. Hơn một triệu người dân đang sinh sống tại đây.

9-can-ho-4

H8: Giá thuê một căn hộ có diện tích chỉ hơn 9m2 (100 foot vuông) giao động từ 0,04 USD đến 0,06 USD cho mỗi 900cm2 (1 foot vuông). H9: Người mẹ này dành 487 USD/ tháng để chi trả cho cuộc sống của mình và đứa con ở căn hộ có diện tích chỉ 5,5m2 tại Hong Kong. H10: Căn hộ 18,5 m2 của Jon-Christian Stubblefield ở Seattle, Washington cũng rất nhỏ nhưng nếu so sánh với nơi phía trên thì đây không khác gì một cung điện.

9-can-ho-5

H11: “Đây là lựa chọn hợp lý để sống trong trung tâm thành phố với mức giá dưới 1200 USD /tháng”, Stubblefield cho biết. H12: Các đó vài kilomet, Seungchul You cũng đang sống trong căn hộ 18,5 m2, anh cho biết nó khá phù hợp với nhu cầu của mình. H13: Tại thành phố Hợp Phì, Trung Quốc, những bệnh nhân không đủ chi phí để chi trả tiền nội trú bệnh viện phải chấp nhận điều trị trong một căn hộ chỉ 8m2 ở một khu nhà gần đó.

9-can-ho-6

H14: Tại Hong Kong, giá bất động sản quá đắt đỏ nên nhiều người chọn các sống tạm trong những căn phòng 3m2. H15: Nhưng cũng có người thật sự thích sống trong những nơi hep. Như căn hộ mà nhà văn Edgar Keret đang sở hữu này, điểm hẹp nhất của nó có chiều ngang chỉ 91,44cm (36 inch). H16: Keret chỉ đến căn hộ này hai lần mỗi năm, còn lại, ông mở cửa đón khách tham quan và cho những nghệ sĩ, nhà văn khác lưu trú trong thời gian ngắn.9-can-ho-7

H17: Ông cho xây căn nhà này là để tưởng niệm gia đình của cha mẹ mình, những người đã tử vong trong cuộc thảm sát Holocaust trong Thế Chiến II. H18: Bà Kong Kyung-soon, 73 tuổi, sống trong căn hộ chật hẹp có diện tích sống chỉ gần 2m2. Với toilet và bếp riêng bên ngoài. H19: Bà sống cạnh khu Gangnam sang trọng tại Seoul, Hàn Quốc.

9-can-ho-8

H20: Bên trong một hợp có diện tích chỉ 55,7 m2 là 19 căn nhà nhỏ, tất cả đều có diện tích dưới 2,3m2. Chúng được biết đến dưới cái tên là “nhà quan tài”. H21: Với giá thuê 150 USD/tháng, chúng chỉ đơn giản là các tấm gỗ gắn lại với nhau. Những người sống bên trong chỉ đi một vài bước là ra đến khu tài chính và mua sắm sầm uất bên ngoài. H22: Một loại nhà “tai tiếng” khác ở Hong Kong là “nhà lồng”, chúng thật sự chỉ là những cái lồng được xếp chồng lên nhau.

9-can-ho-9

H23: Hàng trăm người cao tuổi, như Kong Siu-Kau, phải chịu sống trong nơi như thế này. Một khu “nhà lồng” có thể chứa đến 12 người đàn ông. H24: Điều kiện sống ở khu này tất nhiên là rất tệ. Đầy rệp và mùi hôi thối. H25: Cho đến khi chính quyền Hong Kong đưa ra biện pháp giải quyết thì những gì mà người dân có thể làm chỉ là biểu tình phản đối và chấp nhận tiếp tục cuộc sống trong lồng của mình. (theo Trí Thức Trẻ)

Phan Tất Đại chuyển tiếp